Eén
Door Renske Willems
Tijdens mijn werk ontmoet ik regelmatig cliënten met uiteenlopende lichamelijke klachten: van slaapproblemen en vermoeidheid tot algemene pijnklachten. Wanneer we tijdens het huisbezoek alles in kaart brengen, blijkt meestal dat er meerdere zaken meespelen, zoals eenzaamheid of gecompliceerde rouw. Toch ligt de focus vaak op het lichamelijke, zonder dat mensen openstaan voor het psychische aandeel.
In de medische wereld zien we dergelijke psychosomatische klachten veelvuldig. Stress, verdriet of langdurige spanning kunnen zich uiten in lichamelijke symptomen zoals hoofdpijn of vermoeidheid. Andersom kan een chronische aandoening gevoelens van somberheid of eenzaamheid juist versterken. Toch spreken we gemakkelijk over lichamelijke klachten alsof deze op zichzelf staan. Een eenzijdige lichamelijke focus schiet echter te kort: elk facet van ons innerlijke wezen is onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het biopsychosociale model bevestigt dit; ziekte ontstaat zelden door één enkele oorzaak. De mens is geen verzameling losse systemen, maar een verweven geheel.
Vanuit de Bijbel weten we dat er aan de mens geest, ziel en lichaam te onderscheiden zijn, die volgens mij gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor het algehele welzijn. Om hier helderheid over te krijgen, dook ik in de materie, te beginnen bij 1 Thessalonicenzen 5:23. Ik bestempelde de ziel als plek van de wil, doelen, basishouding en overtuigingen; het lichaam als drager van gezondheid, vitaliteit en energie; en de geest als centrum van denken, waarnemen, emoties én het vermogen om ons met God te verbinden.
Maar hoe dieper mijn onderzoek ging, hoe meer de begrippen bleken te overlappen en hoe meer tegenstrijdige uitleggingen ik tegenkwam. Waar de één emoties en verstand onder de geest schaart, brengt een ander deze aspecten juist onder in de ziel. Opgelucht ontdekte ik het standpunt van biologisch, filosofisch en theologisch wetenschapper Willem J. Ouweneel, die hier een proefschrift over schreef (wijsgerige mensleer). Hij hekelt simplistische boekjes die beweren dat de mens uit drie losse delen bestaat. Dat idee komt volgens hem voort uit de Griekse filosofie, niet uit de Bijbel. De Bijbel spreekt immers nooit over ‘delen’. We bestaan immers ook niet uit vier delen als we God moeten liefhebben met hart, ziel, kracht en verstand? De Bijbel benadrukt juist de eenheid van de mens in het ‘hart’: het diepste innerlijk en het persoonscentrum waarin alles samenkomt. Volgens hem kun je globaal bij het lichaam denken aan het stoffelijke, bij de ziel aan het psychische en bij de geest aan de mentale functies en het verstand waarin we ons van dieren onderscheiden – al heeft ruach (geest) in de grondtekst soms ook simpelweg de betekenis van ‘adem’.
Christelijk psycholoog Michelle van Dusseldorp sluit hierbij aan. Zij wijst erop dat de mens gemaakt is uit stof en Gods adem, en zo een levende ziel werd (Genesis 2:7). Waar de westerse wereld vaak een dualistische visie aanhangt (een geestelijk wezen in een stoffelijk lichaam), is de Hebreeuwse benadering holistisch: het hart als de centrale kern waar alle delen van de persoonlijkheid samenkomen. Onderscheid maken helpt om zaken te analyseren, maar we mogen nooit vergeten dat de mens ten diepste één is. Ook God is één en Hij vraagt ons om Hem lief te hebben met heel ons hart, heel onze ziel en met al onze kracht (Deut. 6:4). De mens heeft verschillende kanten aan zijn natuur, maar alles aan hem is onderling verbonden en verweven met de centrale kern van zijn wezen, het hart als woonplaats voor de ziel en de geest.
Een aanvulling van zendingsarts en psychosociaal therapeut Eleonora Gooskens maakte het plaatje compleet. Zij vult aan dat ons verstand, ons gevoel en onze wil moeten samenkomen. Het is een misvatting dat denken belangrijker is dan voelen; juist gevoelens (die vaak in het lichaam worden gevoeld) vertellen hoe het met ons gesteld is. Onze maatschappij heeft de ratio verheven, maar we zijn meer dan verstand: onze geest hunkert naar verbinding met de Schepper. God is Heelmeester en wil niet alleen onze lichamelijke klachten verhelpen, maar ook gebroken harten helen (Jesaja 61:1). Hij wil heelheid brengen in geest, ziel en lichaam, zodat ons leven één wordt in de volheid van God. Daar zullen we rust, eenheid en verzadiging ervaren.
Wat een eyeopener dat Jezus in Mattheüs 22:37 expliciet ‘heel uw verstand’ benoemt. Onze ratio wordt immers voortdurend verleid tot het willen begrijpen, beredeneren en wetenschappelijk weerleggen van Zijn Woord. Wat is het dan fijn dat ik niet precies hoef te weten hoe het zit met geest, ziel en lichaam om ermee te kunnen werken; ik kan zelf immers geen zinnige opsplitsing maken. Het is Gods Woord dat zo diep in ons doordringt dat het ziel en geest van elkaar kan scheiden. Het brengt onze diepst verborgen gedachten en plannen aan het licht (Hebr. 4:12). En dus laat ik het werk graag aan God over; ik hoef alleen maar te bidden dat ik Zijn wijsheid mag ontvangen bij het werk dat ik doe. Want het zijn niet mijn cliënten, maar Zijn schepselen. Het heeft even geduurd, maar ik accepteer inmiddels dat Gods Woord wijzer is dan al mijn kennis. Hij is de Architect, de Schepper en de Heelmeester.











